كيد شما را خنثى مىكنيم ، و جمعيت شما كارى برايتان صورت نمىدهد هر چند هم زياد باشد ، هم چنان كه در اين دفعه كارى صورت نداد ، آرى خداوند با مردمان با ايمان است ، و كسى كه خدا با او است هرگز مغلوب نمىشود . و به اين بيان تاييد مىشود رواياتى كه وارد شد به اينكه ابو جهل در روز جنگ بدر در موقعى كه دو صف روبرو شدند و يا در موقعى كه داشتند صفآرايى مىكردند گفت : « بارالها محمد از ميان ما بيشتر از ما قطع رحم كرد ، و دينى آورد كه ما آن را نمىشناسيم پس ما را عليه او يارى كن » و همچنين روايات ديگرى كه مجمع البيان از ابى حمزه نقل كرده - و مضمونش با بيان ما مناسبتر است - كه وى گفت : « بارالها دين ما دين قديمى است و دين محمد دين تازه است پروردگارا هر كدام از اين دو دين نزد تو محبوبتر و مورد رضايت بيشتر تو است اهل آن دين را امروز نصرت بده » . البته بعضى از مفسرين گفته‌اند خطاب در آيه متوجه به مؤمنين است ، و آن گاه مضامين جملات آن را بر طبق اين نظريه توجيه كرده‌اند ، و ليكن توجيهاتشان موافق با ذوق سليم نيست ، و فائده اى هم ندارد كه ما بحث خود را با نقل آن و مناقشه در آن طولانى كنيم ، كسانى كه بخواهند از آن نظريه اطلاع حاصل كنند مىتوانند به تفسيرهاى مبسوط مراجعه نمايند . * ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّه وَرَسُولَه وَلا تَوَلَّوْا عَنْه وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ » ) * ضمير « عنه » بطورى كه از سياق كلام برمىآيد به رسول خدا ( ص ) بر مىگردد ، يعنى از رسول خدا روى برمتابيد با اينكه داريد دعوت حقه اى را كه به وى وحى شده مىشنويد و اوامر و نواهى او را كه همه به صلاح دين و دنياى شما است به گوش خود مىشنويد ، البته در آيه شريفه اوامر و نواهى مربوط به جنگ منظور كلام است و ليكن بيان آيه عام است . * ( « وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لا يَسْمَعُونَ » ) * معناى اين جمله روشن است ولى بايد دانست كه در آن يك نوع توهينى به مشركين شده كه گفتند ما شنيديم و ليكن نمىشنوند ، و اين گفتارشان را خداى تعالى در چند آيه بعد حكايت نموده و مىفرمايد : « وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا » « 1 » و اينكه مىفرمايد « نمىشنوند » معنايش اين است كه اگر مىشنيدند قبولش مىكردند هم چنان كه فرموده :

--> ( 1 ) وقتى آيات ما بر ايشان تلاوت شود مىگويند اين را كه شنيديم و اگر بخواهيم ما هم نظير آن را مىگوييم . سوره انفال آيه 31